तत्त्वज्ञान हा तुरुंग असतो. तुमच्याबद्दलच्या अवांंतर, चित्रविचित्र गंमतगोष्टींना त्यात थारा नसतो. विचारप्रक्रियेची निष्पत्ती काय, हे ती प्रक्रियाच जाणे!  माणसाला शिकवण्याची भारी खाज असते. त्यामुळे शिकण्याची सहजप्रवृत्ति नष्ट होते. दर्यावर्दी ताऱ्यांकडून शिकतो. तारे काहीही शिकवत नाहीत. सूर्य आपलं अंतःकरण खुलं करतो, फुलापानांवर प्रकाशाचा वर्षाव करतो. वाचणाऱ्याची नजर पुस्तकाच्या पानांना लाज आणते. संकेतांमुळे कल्पनेचा सत्यानाश होतो. आसक्तीपुढे गर्वही वरमून जातो.  तुम्ही पृथ्वीवर उपरे आहात, जणू वाळवंटात पाण्यासारखे आहात. लोकप्रिय होणं म्हणजे यशाची प्रतीकं होणं. कुठल्याही परिस्थितीत तुम्ही यशस्वी होता कामा नये, कारण जगणं अंतहीन आहे. तुम्ही फुलागत अनामिक आहात, व्हीनसचा पुत्र आहात. निसर्गतः वासना हेच व्हीनसचं वात्सल्य असतं. तुमच्या नाभीभवती तिची जीभ फिरेल - त्याने संकोचू नका, दचकू नका, कारण प्रेमाविना जगात आहेच काय! प्रेमाच्या रक्षणार्थ कामी येणारा दारुगोळा आहात तुम्ही ! - बिल गन , त्याने दिग्दर्शित केलेल्या ' गांजा अँड हेस ' या चित्रपटातून   

* * हे भाषांतर माझे नाही * *     मृत्यूशय्येवर...   मूळ जर्मन लेखिका: मार्टिना बेरानेक   (एक म्हातारा, मरणासन्न शेतकरी. त्याचं कुटुंब त्याच्या शय्येभवती जमलंय. पलंगाच्या दुसऱ्या टोकाला प्रार्थनेनंतर लावून ठेवलेली मेणबत्ती जळतेय.) शेतकरी (आवाजात घरघर): मेरी! मेरी, कुठायस तू? मेरी : इथेच आहे मी, तुझ्याजवळ. शेतकरी : एलिसा, पोरी, तूसुद्धा आहेस का गं? एलिसा: होय पपा, ही मी इथे आहे. (अशातऱ्हेनं शेतकरी घरातल्या प्रत्येक माणसाचं - सात मुलं, मोलकरीण, घरगडी - नाव घेऊन तोच-तो प्रश्न विचारतो. सगळ्यांची उत्तरं आल्यावर ताडकन् उठून बसतो.)   शेतकरी : सगळे इथे आहेत?? मग कामाचं कोण बघतंय?!   मेरी (त्याला पुन्हा झोपवत): अरे, असं काय करतोस! या घडीला आम्ही तुझ्याचजवळ असायला हवं की नाही? शेतकरी : छे छे. काही गरज नाही. तुमची गरज आहे तिथे शेतावर. मेरी : ठीक आहे. (इतरांना उद्देशून) चला, सगळे आपापल्या कामाला जा. (सगळे जातात. फक्त मेरी तिथे थांबते.) शेतकरी : आता मी अतिशय थोड्या वेळेचा सोबती आहे. मेरी, आता तरी खरं खरं सांग. आपल्या मुलांपैकी तो लाल केसांचा बेपेर्ल, तो काही तुला ...

* * हे भाषांतर माझे नाही. * *   म्हातारचळ मूळ जर्मन लेखक: फ्रीडरिष कार्ल वेश्टर     (म्हाताऱ्यांचा घोळका टेबलाभवती बसून बीअर पीत आहे. शांतता. अकस्मात् एकजण उठून उभा राहतो व पेला उंचावतो-)  म्हातारा:  म्हातारचळ झिंदाबाद!   सर्व म्हातारे (पेला उंचावत):  झिंदाबाद! झिंदाबाद!   (सर्वजण एका दमात पेला रिचवतात. काही खाली बसतात. एक-दोघे कोसळतात, मरून पडतात. उर्वरित पुन्हा एकमेकांचे पेले भरतात. पुन्हा एकजण उठतो, पुन्हा सारे ‘म्हातारचळ झिंदाबाद!’चा घोष करतात.  पुन्हा काहीजण खुर्चीत बसतात, काही मरतात. अखेर एकच म्हातारा उरतो. तो पेला उंचावत उभा राहण्याचा प्रयत्न करत असतानाच खाली कोसळतो.)

आपले परस्परसंबंध - कितीही दूरचे वा निकटचे असोत - या संबंधित्वाचा पुरा अर्थ उमगायचा, तर मेंदू प्रतिमा-निर्मिती का करतो हे समजावून घ्यायला हवं, यावर चिंतन व्हायला हवं. आपण स्वतःबद्दल, इतरांबद्दल मनात प्रतिमा, दृढचित्रं का बाळगतो? स्विस, ब्रिटिश, फ्रेंच इ. म्हणून जर तुमची एक प्रतिमा असेल...या प्रतिमांमुळे आपलं मानवतेबद्दलचं अवलोकन दूषित होतंच, शिवाय त्या माणसा-माणसात फूट पाडतात, नाही का? आणि जिथे विभक्तता, भेदाभेद असेल तिथे संघर्ष उद्भवणारच. प्रतिमा निर्माणच न करणं मुळी शक्य आहे का? - येतंय लक्षात? घडल्या घटनांची नोंद न ठेवणं; प्रसंग आनंदाचा असो, दुःखाचा असो, त्याचा हिशेब न ठेवणं. निंदा, अपमान, स्तुती... प्रोत्साहन मिळो वा उत्साहभंग होवो... कळतंय? आपल्या दैनंदिन नातेसंबंधांत हे सारं घडत असतं - त्याची नोंद, त्याची गणती न करणं शक्य आहे का? मेंदू जर स्वतःबाबत घडणाऱ्या हरेक गोष्टीची मनोवैचारिक नोंद ठेवत बसला, तर त्याला निवण्याची, शांतवण्याची फुरसत कधीच लाभत नाही; तो  निरावेग, निशांत होऊच शकत नाही. अहोरात्र घरघरणारी यंत्रणा अखेर झिजून जाते, शिणून जाते - साहजिक आहे. नातेसंबंध...

कृष्‍ण-स्‍मृति: प्रवचन पाचवे मधून (२७ सप्टेंबर १९७०, कुल्लू्-मनाली)   प्रश्न: ‘परित्राणाय साधूनां विनाशाय च दुष्कृताम्...’ हे कृष्णवचन सुविख्यात आहे. त्याचा नेमका अर्थ काय?   रजनीश (ओशो): ‘साधूंचं रक्षण करण्यासाठी व दुष्टांचा विनाश, दुष्टांचं निर्दालन करण्यासाठी मी अवतरेन...’ हम्म. या वाक्याचे दोन्ही भाग अगदी समानार्थी आहेत. दुष्टांचं निर्दालन म्हणजेच सुष्टांचं रक्षण. मात्र ‘दुष्टांचं निर्दालन’ म्हणजे नेमकं काय, हे जरा बारकाईने समजून घेतलं पाहिजे.   दुष्टांचा अंत कसा होईल? - त्यांचा वध करून? छे! वध केल्याने दुष्ट लोक मरत नाहीत. या विश्वात मारल्याने काही मरत नाही, हे कृष्णाला चांगलं ठावूक आहे. दुष्टाला सुष्ट बनवलेत, असाधूला साधू बनवलेत, तरच दुष्टाईचा अंत होतो. बस्स, अन्य कुठलेच उपाय इथे चालत नाहीत. हत्या केल्याने दुर्जन मरत नसतात. हत्येने फारतर देहाचा अंत होईल. मग तो दुराचार, दुष्टवृत्ती अन्य देह धारण करेल. दुर्जनांचं हृदयपरिवर्तन घडून जेव्हा ते सज्जन होतात, साधू होतात, केवळ तेव्हाच त्यांच्यातील दुष्टवृत्तीचा, पापवृत्तीचा समूळ नाश होतो.   आता, ‘साधूंचं रक्षण’ याचा ...

 ** हे भाषांतर माझे नाही, मी फक्त याचेे संपादन केेले आहे. **   जन्मल्यापासून मरेपर्यंत, अखेरच्या क्षणापर्यंत तुम्ही अहोरात्र लढत, धडपडत असता, भांडत-तंटत असता; अथक, अंतहीन परिश्रम करता. याहून निराळी जीवनरीत अस्तित्वात असणार यात शंकाच नाही, मात्र आपण माणसांनी ही धडपड, हा झगडा (struggle) अगदी मनोभावे आपलासा केला आहे. शाळकरी मुले झगडा स्वीकारतात, वयस्क पिढ्यांनी तो स्वीकारला आहे. आपण का म्हणून झडगतो? त्या धडपडीचे, खटाटोपाचे, आकांक्षांचे सार काय असते? अस्तित्वाच्या सर्व पातळ्यांवर, हरेक क्षेत्रात आपण सदैव इतके वखवखलेले का असतो? तथाकथित ‘आध्यात्मिक’ मंडळी, दाढीधारी साधू-संन्यासी, राजकीय नेते, सत्ताधारी, उद्योजक, व्यापारी, ज्ञानसंपादन करणारी माणसे - सर्वचजण महत्त्वाकांक्षेने पछाडलेले असतात ते का बरे?? ही झुंज, वणवण, धडपड, तडफड...कशासाठी?   असे बघा: प्रत्येक जीवाचे काही ना काही कार्य असते. माणूस म्हणून आपल्याला काही कार्ये पार पाडावी लागतात - कामधंदा करावा लागतो, शिकावे लागते, पुष्कळ गोष्टी कराव्या लागतात. परंतु मनुष्याला केवळ कार्यधारक (functionary) न राहता आणखी काहीतरी / कोणीतर...

  शब्द   कमला दास ( Kamala Das / Kamala Surayya / Madhavikutty) मराठी भाषांतर: मुक्ता 'असरार'   शब्द, शब्द, शब्द - शब्दच शब्द माझ्याभवती ! पानांसारखे फुटत राहतात मला ते. त्यांचं हे आतपासून सावकाश पालवणं कधी थांबेलसं वाटत नाही तरी मी बजावत रहाते स्वतःला, 'जरा जपून! नसती ब्याद आहे ही. अगं, कस-कसली रूपं धारण करतात ते! - सुसाट पायांनी कचकन् थांबून बघावी अशी रस्ता चिरत गेलेली भेग काय, सुन्न करून टाकणाऱ्या लाटांचा समुद्र काय, पेटलेल्या वाऱ्याचा झोत काय, जिवश्च मित्राचा गळा कापायला शिवशिवणारा सुरा काय!!'  शब्द…..वैताग मेला.  फुटतात ते मला, जशी पालवी फुटावी झाडाला. कुठल्याशा गाढ आंतरिक शांतीतून त्यांचं हे उगवत रहाणं कधी थांबेलसं वाटत नाही.     WORDS Kamala Das All round me are words, and words and words, They grow on me like leaves, they never Seem to stop their slow growing From within... But I tell my self, words Are a nuisance, beware of them, they Can be so many things, a Chasm where running feet must pause, to Look, a sea with paralyzing waves, ...

  * हे भाषांतर माझं नव्हे, मी केवळ याचं संपादन केलंय.*   ...आपला भूतकाळ सोडून देण्याची तयारी म्हणजे दीक्षा. माझं अस्तित्व म्हणजे माझा भूतकाळ नव्हे, भविष्यकाळदेखील नव्हे, अस्तित्व म्हणजे केवळ वर्तमान हे पूर्णतः उमजून घेण्याची तयारी म्हणजे दीक्षा.    यजुर्वेदातील एका सूत्राची सुरुवात 'व्रतेनं दीक्षां आप्नोति...' अशी होते. म्हणजे व्रतातून म्हणे दीक्षा येते. छे! व्रताचा दीक्षेशी कसलाही संबध नाही. व्रत म्हणजे खरंतर आत्म-अनुशासित जीवन. व्रतातून दीक्षा कशी येईल? दीक्षेविना व्रत येईल कसं?  व्रत म्हणजे शपथा वगैरे नव्हेत. उदा. जो माणूस खरं बोलण्याचं व्रत घेतो, तो आपल्या अंगी खोटं बोलण्याची प्रबळ ऊर्मी असल्याचीच घोषणा करत असतो. अंतरंगी असलेल्या खोट्याच्या आकर्षणानं तो घाबरून गेलेला असतो. खोटं बोलण्याची प्रवृत्ती दाबून टाकण्याचे आडदांड प्रयत्न करून पाहतो - ते असफल ठरतात. मग तो गर्दीसमोर, धर्मोपदेशकांसमोर, जाहीररित्या शपथ घेतो, व्रत घेतो: 'मी खरं बोलेन.' लोकांसमोर व्रत घेतलं आहे, तेव्हा व्रताचा भंग करणं म्हणजे समाजाला आपल्याप्रती असलेला आदर गमावून बसणं.  अस...

तुम्ही मुलांना जन्म का देता? - चुकून, अपघाताने, अनिच्छेने? नकोशी घटना असते का ती? तुमच्या घराण्याचं नाव, तुम्हाला मिळालेले खिताब, उपाध्या, वडिलोपार्जित संपत्ती पुढे चालवणारं कुणीतरी हवं म्हणून मूल पैदा करता का तुम्ही? नेमकं काय डोक्यात असतं तुमच्या?? ज्याच्याशी खेळून, हासून, बोलून दोन घटका विरंगुळा होईल असं खेळणं म्हणून मूल जन्माला घालता? की एकटं वाटतं तुम्हाला, त्या एकटेपणावर पांघरूण घालण्यासाठी मुलाच्या संगोपनात गुंतायचं असतं?  कशाला इतकी पोरं पैदा करता तुम्ही, त्यांचं संगोपन कसं करावं याची अक्कल नसताना? ...मुलांविषयी तुम्हाला खरी तळमळ असेल ना, तर उद्याच्या उद्या जगात क्रांती घडून येईल.   आपल्या मुलांवर जर तुमचं प्रेम असेल; तुमच्यामते जर ती ‘गोंडस खेळणी’ नसतील - दोन घटका मन रमवणारी व नंतर वैताग आणणारी खेळणी नसतील - तर मुलं काय खातात, कुठे निजतात, दिवसभर काय करतात; त्यांना मार पडतोय का, त्यांची मनं कुस्करली जाताहेत का, त्यांचं व्यक्तित्व ठेचून टाकलं जातंय का, हे जाणून घ्यावंसं नाही वाटणार तुम्हाला?? पण ते जाणून घ्यायचं म्हणजे चिकित्सा केली पाहिजे; मूल आपलं असो वा शेजाऱ...

  * * हे भाषांतर माझे नाही * *   उद्या नक्की मूळ जर्मन लेखक: फ्रीडरिष कार्ल वेश्टर        (एक माणूस घराचं दार उघडून आत येतो, आणि सुरा बाहेर काढतो.)   तो: आज सोडत नाही मी तिला. (आतल्या खोलीतून बाईचा आवाज) ती: आलं का माझं नवरुडं! ये, सरळ आत ये. तो (सुरा पायपुसण्यावर घासत): आज संपवतोच कसा तिला. थंडगार करून सोडतो. ती (आतूनच, जरा मोठ्यानं): पायपुसणं पुन्हा फाटलं ना तर माझ्यइतकी वाईट कोणी नसेल, सांगून ठेवते!

* * हे भाषांतर माझे नाही * *     कबूल कर! मूळ जर्मन नाटुकले   कबूल कर, तुला इथे स्वातंत्र्य आहे. - कबूल.   कबूल कर, तुला आम्ही प्रेमाने वागवतो. तूसुद्धा आमच्यावर प्रेम करतोस. - कबूल.   सारंकाही अगदी तुला हवं तसं आहे - कबूल कर. - कबूल करतो.   एखादी गोष्ट तुला कबूल नसेल, तर तसं सांग.  - ...माहित नाही.   कबूल कर, की हा विजय तुझाच आहे. - कबूल.   कबूल कर, की आपण एकमेकांना भावासमान आहोत. - कबूल करतो.    तू सुखी आहेस, हे कबूल आहे तुला?  - माहित नाही.  कबूल कर! - कबूल.   मन मोकळं केल्यावर आता तुला हलकं वाटतंय ना? - हो. कबूल कर! - कबूल करतो.   हं. शेवटी काय म्हणायचं असतं-? - धन्यवाद.

आईबाप आपल्या मुलांना म्हणतात, 'आमचं तुमच्यावर प्रेम आहे, खूप खूप प्रेम आहे.'  ते केवळ वात्सल्याचा आव आणू शकतात, प्रेम-जिव्हाळ्याबद्दल बाष्कळ बडबड करू शकतात. त्यांचं वास्तविक आचरण अतिशय रूक्ष, प्रेमहीन असतं. ते अपत्याशी तुसडेपणानं वागतात; त्यांच्या वागण्यात आदराचा लवलेश नसतो. कोणाही पालकाच्या मनात अपत्याबद्दल निखळ आदर नसतो. अपत्याबद्दल कसला आदर बाळगायचा! लहान मूल ही आपल्या लेखी व्यक्ती नसतेच, ती एक मालमत्ता असते. मुख्य म्हणजे ती एक अडचण असते, डोक्याला ताप असतो. चिडीचूप बसेल तो शहाणा मुलगा / शहाणी मुलगी. आई-वडिलांच्या कामात, दिनक्रमात लुडबुड करत नसेल तर ते गुणाचं लेकरू! पण या साऱ्यात आदर, प्रेम मुळी नसतंच. पालक नावाची माणसं तऱ्हतऱ्हेचे पूर्वग्रह, बुरसटलेले विश्वास मुलांच्या मेंदूत कोंबतात. पिढ्यानपिढ्या मानवप्राणी जो अर्थशून्य कचरा वाहून नेतोय, तेच ओझं पालक आपल्या मुलांच्या पाठीवर लादतात. मूर्खता अव्याहत चालू रहाते... पर्वतप्राय होत जाते. आणि तरी बहुतांश पालक 'आपण आपल्या मुलांवर प्रेम करतो' या गोड गैरसमजात वावरतात. पालकांच्या ऱ्हदयात खरोखर प्रेम असेल तर मुलांनी...

प्रश्न: मी माझ्या प्रेयसीला शक्य तेवढं स्वातंत्र्य देतो - त्यामुळे मी स्वतः अडचणीत सापडलो, मला दुःख झालं तरी. माझं स्वत:वर पुरेसं प्रेम नाही  म्हणून मी स्वत:ला दुय्यम स्थान देतोय असा याचा अर्थ होतो का?     रजनीश (ओशो) :  हे तुला वाटतं त्याहून फार गुंतागुंतीचं आहे. पहिली गोष्ट म्हणजे तू तुझ्या प्रेयसीला स्वातंत्र्य ‘देतोस’ ही कल्पनाच चुकीची आहे. तू कोण तिला स्वातंत्र्य देणारा? तू केवळ प्रेम करू शकतोस आणि तुझ्या प्रेमातच स्वातंत्र्य अभिप्रेत आहे. ती देण्याची गोष्टच नव्हे. ते द्यावं लागत असेल, तर तुला जाणवणाऱ्या सर्व समस्या जाणवणं सहाजिक आहे. तेव्हा तू चूक करतो आहेस. तुला या नात्यात खरंखुरं स्वातंत्र्य नकोय; स्वातंत्र्य ‘द्यावं’ लागेल अशी परिस्थिती आलीच नाही तर तुला जास्त आवडेल. पण ‘प्रेम स्वातंत्र्य देतं’ असं मला पुन्हापुन्हा सांगताना तू ऐकलं आहेस, ते तू अजाणतेपणी स्वत:वर लादतो आहेस, कारण स्वातंत्र्य दिलं नाहीस तर तुझं प्रेम ‘प्रेम’च नाही असं होईल ना!    तू कात्रीत सापडला आहेस: स्वातंत्र्य दिलं नाहीस तर तुझ्या प्रेमावर प्रश्नचिह्न उभं राहील. स...

तुम्हाला प्रेमाची गरज असते; प्रेयसीची, प्रियकराची गरज असते. प्रेमाच्या खळाळत्या प्रवाहात मुसंडी मारण्यासाठी तुमच्या अंगी धाडस असावं लागतं.   हे पाणी कापणं सोपं नसतं - भीतींचे पुष्कळ भोवरे लागतात. अन्य कशाहीपेक्षा तुम्ही प्रेमाला घाबरता कारण... कुणास ठावूक काय घडेल! समोरची व्यक्ती तुम्हाला स्वीकारेल की नाकारेल, कुणी सांगावं! मन भयभीत होतं, तुम्ही डगमगता, कचरता - मनातलं बोलू की नको? त्याच्या/तिच्यापाशी माझ्या भावना व्यक्त करू की नको?   यावर तोडगा म्हणून जगातील समस्त पेदरट मंडळी विवाहसंस्थेचा पक्ष घेत आली आहेत. त्यांनी विवाहबंधनाला प्रेमाहून श्रेष्ठ ठरवलं आहे, कारण याबाबतीत काय करावं हा निर्णय ज्या-त्या व्यक्तीवर सोडल्यास फारच थोड्या व्यक्ती प्रेम करण्यास सरसावतील. बहुतांश माणसं प्रेमाविना जगतील, प्रेमाविना मरून जातील. प्रेम - मोठी खतरनाक चीज आहे.... कोणाही व्यक्तीच्या समीप जाणं म्हणजे एका सर्वथा निराळ्या विश्वाला जाऊन भिडणं, निराळ्या ग्रहाला धडक देणं. पुन्हा तेच - तुमची ती धडक, तुमचा प्रस्ताव स्वीकारला जाईल की झिडकारला जाईल, कुणास ठावूक! समोरची व्यक्ती तुमच्या गरजे...

प्रेमाचं नातं अतिशय तरल, नाजुक असतं - क्षणोक्षणी बदलणारं, अनिश्चित, अतर्क्य. उद्या काय घडेल, पुढल्या क्षणी काय घडेल कोणी सांगावं! मनात भय दाटतं. मग अनिश्चिततेच्या भीतीपोटी, अज्ञाताच्या भीतीपोटी प्रेमीजन आपल्या नात्याचा घात करतात. विवाहबंधनात अडकतात. माणसं लग्न करतात. त्याद्वारे बदलांना लगाम घालण्याचा त्यांचा प्रयत्न असतो. प्रेमाचे बंध दृढ करायचे असतात. ‘प्रेम’...मोठी अजब चीज आहे. ज्याक्षणी तुम्ही त्याला दृढ करता, स्थैर्य देता तत्क्षणी ते असत नाही, उरत नाही; लुप्त होऊन जातं. प्रेम म्हणजे वासंतिक झुळूक! ती येते; आपल्या मदानं, गंधानं सारा आसमंत दरवळून टाकते, नि आली तशी निघून जाते. येते तेव्हा वाटतं, ही चिरकाल अशीच वहात राहील. ही भावना इतकी प्रबळ असते, की तुम्हाला तीबद्दल कणाचाही संदेह वाटत नाही. तीव्र निःशंकतेच्या भरात हरतऱ्हेच्या आणाभाका घेऊन मोकळे! हा केवळ वसंतवारा आहे, याचं भान नसतं तुम्हाला, तुमच्या प्रेमिकाला. वाऱ्याची झुळूक यायची तेव्हा येणार, जायची तेव्हा जाणार. तिचं येणं-जाणं आपल्या हातात नसतं. तिला धरून ठेवता येत नाही. उघड्या तळव्याला तिचा मंद गारवा जाणवतो, सुखावत...